Vodič kroz svet stripa #14: Stazama ludila – Alan Mur i Betmen

Gnom de monde

Osvrt na “tacku preseka” coveka cija je važnost za razvoj stripa teško dostižna i jednog od najpopularnijih strip-junaka...

Evolucija stripa je veoma interesantna tema. S jedne strane, starost preteča stripa, poput praistorijskih pećinskih crteža ili zidnih slika iz Starog Egipta, merimo milenijumima. S druge, od proboja stripa u novinsku štampu, u obliku u kom ga danas znamo, proteklo je tek nešto više od jednog veka, a njegov razvoj se u međuvremenu odvijao prilično brzo. Podsetimo se, zato, podele na Zlatno, Srebrno, Bronzano i Moderno doba stripa, od kojih ovo poslednje još uvek traje.

Ova podela se odnosi na superherojski strip, koji se odvojio od avanturističkog, svog starijeg brata, dominantnog u Zlatnom dobu (tridesete i četrdesete XX veka). Supermen i Betmen osmišljeni su krajem tridesetih i do danas ostaju najpopularniji junaci/serijali DC-ja. Međutim, najvažniji Marvelovi junaci (Fantastična Četvorka, Osvetnici, Spajdermen) pojaviće se tek šezdesetih, u Srebrnom dobu, obeleženom eksplozijom mašte i kreativnosti Stena Lija, Džeka Kirbija i Stiva Ditka, ali koji se u tom periodu bave prilično bezazlenim temama iz današnjeg ugla, sputani ozgloglašenim Zakonom o stripu (The Comics Code) iz 1954. godine, aktom kojim je kontrolisan njihov sadržaj. Tome je prethodilo objavljivanje knjige američkog psihijatra, Frederika Vertama, “Zavođenje nevinih”, u kojoj osuđuje uticaj stripa na američku omladinu (recimo, Vertam je odnos Betmena i Robina smatrao promovisanjem homoseksualnosti), jer je njihov sadržaj, pored ostalog, povezivao s porastom maloletne delinkvencije.

Takav vid cenzure je, s druge strane, uticao na procvat underground (nezavisnog, autorskog) stripa, ali i mainstream strip-autori ipak vremenom počinju da probijaju nametnute granice, što je bio uvod u Bronzano doba i “sazrevanje” superherojskog stripa. Teme poput socijalne, rasne i polne nejednakosti, alkoholizma i narkomanije, ali i mnogih događaja koji su prodrmali stvarni svet (poput Votergejt afere u “Kapetanu Americi”), dobijaju svoje mesto u stripovima. Tako se, početkom sedamdesetih, Sten Li pozabavio zavisnošću Harija Ozborna, cimera Pitera Parkera, koji se potom obračunao s dilerima droge, dok je Deni O’Nil kroz zajedničke avanture Zelenog Fenjera i Zelene Strele (“Green Lantern/Green Arrow”) isticao aktuelne političko-društvene teme u SAD, poput rasizma, siromaštva, korupcije i zaštite životne sredine, a vrhunac je bio trenutak u kome je predstavio pomoćnika Olivera Kvina, Spidija, kao heroinskog zavisnika. Ovakve promene nisu zaobišle ni “Betmena”, čemu je opet kumovao O'Nil. On je Džokera, godinama portretisanog kao običnog lakrdijaša, vratio korenima iz Zlatnog doba, prikazavši ga kao brutalnog ubicu kakvim ga i danas znamo. (“Betmen” #251 iz 1973. godine, gde se Džoker sveti nekadašnjim članovima bande, bio je ključan.) Stripovi nastali sredinom osamdesetih i kasnije pripadaju Modernom dobu, ali najbolje je reći kako se ovi periodi stvaralačkih stremljenja preklapaju (najpre Srebrno i Bronzano, a potom Bronzano i Moderno doba), jer se radilo o postepenim i višegodišnjim promenama, čija su kulminacija “Povratak Mračnog Viteza” Frenka Milera i “Nadzirači” Alana Mura. Oba stripa/grafička romana pojavila su se 1986. i uz njih uglavnom stoji atribut revolucionarni, što je slučaj i sa imenima ove dvojice autora.(Glede nezavisne scene, uz rame sa ova dva naslova je Špigelmanov “Maus”.)

Gotovo svaki Murov rad je vredan pomena, ali nekoliko ih u tome prednjači. Prvi, svakako “Nadzirači” (“Watchmen”), “Građanin Kejn” devete umetnosti, čija je narativna kompleksnost i nakon tri decenije od izlaska izazov drugim scenaristima. Drugi je “V kao vendetta”, vanvremena priča o totalitarnim režimima i otporu prema njima, koja, kako godine odmiču, postaje sve aktuelnija. I ne možemo, a da ne spomenemo “Iz pakla”, Murovo viđenje zločina Džeka Trboseka i oštru kritiku viktorijanskog doba. Od serijala objavljenih kod nas, tu su “Stvorenje iz močvare” i “Liga izuzetnih džentlmena”, dok je tema ovog teksta jedina priča o Betmenu koju je napisao; ali kakva! Slično, napisao je samo jednu priču i o Supermenu, ali je njihova važnost izuzetna. Naime, “Šta se dogodilo Čoveku sutrašnjice?” označava kraj jedne ere “Supermena” i poetike Srebrnog doba, dok “Betmen: Ubistveni vic” (“Batman: The Killing Joke”, Phoenix Press, 2011. i Mentor, 2003.) predstavlja jednu od najvažnijih karika Betmen kanona (zbog uloge Barbare Gordon, nekadašnje Bet-devojke, koja kasnije postaje Proročica), premda je, zbog specifičnosti koje ćemo ovde izdvojiti, možete čitati i  samostalno.

U “Vicu”, Mur pripoveda o tome kako nas jedan, samo jedan loš dan, može promeniti za čitav život. Presudan trenutak, u kom je ostao bez roditelja, promenio je tok života dečaka Brusa Vejna, ali i život neimenovanog mladića, koji je želeo da uspe kao komičar i obezbedi egzistenciju svojoj porodici, a postao najgori kriminalac koji je hodao Gotamom; i Džoker veruje da su on i Betmen dve strane istog novčića. Ranjavanjem Barbare Gordon, bratanice Džima Gordona (koju je usvojio po smrti njenih roditelja), i njegovim potonjim zarobljavanjem i mučenjem, s ciljem da trajno pomuti razum vremešnog borca za pravdu, Džoker će pokušati da dokaže kako je svaki pokušaj borbe za lepšu sutrašnjicu osuđen na propast, te kako je jedini pravi izlaz – u ludilu.

Tabla koja prikazuje stradanje Barbare Gordon; možda i jedina tabla nekog stripa koja stoji uz rame s pogibijom Gven Stejsi

“Vic” je, zanimljivo, nastajao u vreme kada je Mur pisao “Nadzirače”, pa je prisutna izvesna sličnost. No, ovo delo ne svrstava među svoja omiljena (obično znatno duža i kompleksnija), jer je, kako sâm kaže, bio okupiran ovim drugim. “Watchmen” se pojavio dve godine pre, znatno kraćeg, “The Killing Joke”, a razlog leži u sporosti crtača Brajana Bolanda. Dalje, tvrdi kako su Džoker i Betmen samo junaci iz sveta stripa i da bi ih kao takve trebalo posmatrati, kao plod fikcije, i po njemu ovde nema “nečeg više”, iako brojni kritičari često ističu suprotno. Mur se u “Ubistvenom vicu” obraća pojedincu, a ne čitavom društvu, dočim psihološki aspekt dominira nad socijalnim, karakterističnim za neke druge Murove radove, čime prikazuje vrlo zanimljiv pogled na svet, podsećajući nas koliko se često nalazimo na ivici ponora. Jedno pitanje, koje ostaje otvoreno, postavljeno je svakom čitaocu, a potpisnik ovih redova godinama ne može da se otme utisku kako “Vic” ipak nudi “nešto više” i poziva na razmišljanje, jer pitanje je: šta nakon što čujemo vic? (Setimo se kraja “Nadzirača”, gde Mur veli “nothing ever ends”, a možemo povući izvesne paralele između Komedijaša i Džokera, takođe.)

Džoker je, znamo, lud. Šta se tačno pre toga dešavalo, ne seća se najbolje, ali ostanimo pri tome da su stvari išle baš tokom koji je predstavljen u stripu. Jedan prelomni, tragični događaj ga je učinio takvim – bizarno slučajna smrt trudne supruge, što ga je odvelo pravo u ludilo. To ne znači da je bilo koji njegov zločin opravdan, već da stvari u životu najčešće nisu crne ili bele; što, evo, može biti sjajno prikazano i kroz medij kakav je strip. Otuda “Vic” ubrajamo u red naslova koji bitno iskaču iz šablona, jer nude friški osvrt na večitu (na šta ukazuju identični početni i završni kvadrati stripa) borbu Dobra i Zla, produbljuju je, potom relativizuju, a na kraju oplemenjuju. Radi se o priči o Betmenu o kojoj se i dan-danas svako malo pojavi nova vest, tumačenje ili analiza; rečju, evergreen i jedan od najboljih primera spomenutog “sazrevanja” superherojskog stripa. (Osvrnimo se još na fenomen “Žene u frižiderima”, na koji je 1999. godine pažnju skrenula Gejl Simon, zbog nepravednog položaja u kome su se strip-heroine poput Barbare Gordon dugo nalazile.)

Drugu polovinu “Vica” čini virtuozni crtež Brajana Bolanda. Gotovo četvrtina, od inače svega četrdeset šest tabli stripa, realizovana je bez ili s minimumom teksta. Dileme kroz koje prolazi depresivni momak, koji će postati Džoker, isprva njegova nesigurnost, a kasnije uživanje u mučenju i ubijanju drugih, patnja Džima Gordona, Betmenova nastojanja da ostane priseban i dr. detalji su maestralno prikazani. “Ubistveni vic” je mahnita vizuelna vožnja, tokom koje se krećemo od tragedije do komedije apsurda, jer ćemo se na kraju nasmejati; možda ne svako, ali većina čitalaca, verujem, da, i to gorko. Godinama po objavljivanju “Vica”, Murov kolega, ništa manje kontroverzni scenarista, Grant Morison – i sâm autor jednog od najvažnijih poglavlja u dugoj istoriji “Betmena” – pokrenuo je raspravu na internetu svojim tumačenjem njegovog kraja, jer smatra kako je Betmen ubio Džokera.

Baš je Murov i Bolandov Džoker poslužio kao inspiracija za filmsku ulogu Džeku Nikolsonu, a potom i Hitu Ledžeru, a ove godine će se pojaviti i animirani film. Dok Alan Mur ne pridaje značaj “Vicu”, za Bolanda je ovaj strip nešto najbolje što je nacrtao, premda je originalni kolor Džona Higinsa dugo umanjivao njegovo zadovoljstvo konačnim izgledom, pa je, za dvadesetogodišnjicu objavljivanja, on sâm ponovo obojio strip. Boland, inače, godinama ne crta stripove, već isključivo naslovne strane. (“Vic” je tek delić bogate karijere Alana Mura i naslov iz kog se samo naslućuju njegove grandiozne ideje. No, kao takav, može biti odličan putokaz ljudima koji ulaze u svet stripa, naročito ako je to slučaj nakon pogledanih filmova o Betmenu; bilo Bartonovih, bilo Nolanovih.)

Andrija Mihajlović


#13: O Muzici inspirisanoj Životom i dobom Baje (Patka) | #15: Važnost mesta radnje u stripovima – Svet duhova

Anketa

Što vam je najinteresantnije na stripovi.com?

Rezultati

Arhiva

Najnovije

Vijesti

Magazin

Recenzije

  • Nueces Valley
    Kod: TX MX 21
    Ocjena: 85%
    Vrijeme: 24.6.2019. 15:18:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 5
    Broj pogleda: 245
  • Yukonski kozaci
    Kod: ZG MX 34
    Ocjena: 59%
    Vrijeme: 24.6.2019. 15:00:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 2
    Broj pogleda: 158
  • The Wrong Earth
    Kod: TWE AHOY 1/6
    Ocjena: 76%
    Vrijeme: 22.6.2019. 18:41:00
    Autor: Paka01
    Broj komentara: 0
    Broj pogleda: 259
  • Dadilja
    Kod: DD SD 38
    Ocjena: 42%
    Vrijeme: 19.6.2019. 0:56:00
    Autor: Sarghan
    Broj komentara: 6
    Broj pogleda: 593
  • Obračun u Crnoj Dolini
    Kod: KT LMS 186/187
    Ocjena: 74%
    Vrijeme: 18.6.2019. 22:55:00
    Autor: Spock
    Broj komentara: 1
    Broj pogleda: 461

Aukcije

Forum

Najčitanije

Vijesti

Magazin

Recenzije

  • Ledene zemlje
    Kod: ZG MX 33
    Ocjena: 73%
    Vrijeme: 3.5.2019. 1:04:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 12
    Broj pogleda: 1839
  • Prljava afera
    Kod: MN LIB 8
    Ocjena: 56%
    Vrijeme: 11.4.2019. 1:08:00
    Autor: Spock
    Broj komentara: 12
    Broj pogleda: 1591
  • Spirale multiverzuma
    Kod: NN LIB 64b
    Ocjena: 60%
    Vrijeme: 14.5.2019. 0:36:00
    Autor: Jerry Krause
    Broj komentara: 1
    Broj pogleda: 1515
  • Krvna zakletva
    Kod: MN LIB 63
    Ocjena: 83%
    Vrijeme: 23.4.2019. 0:39:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 9
    Broj pogleda: 1409
  • Monstrum iz Philadelphie
    Kod: ZG VC 137/138
    Ocjena: 82%
    Vrijeme: 14.5.2019. 18:13:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 7
    Broj pogleda: 1265

Aukcije

Forum