Thomas Mann ili Philip K. Dick - eseji o stripu #6: Varijacije odlaska u zalazak sunca

Torpedo 1936

Varijacije odlaska u zalazak sunca

Ulazak u još jedan grad

Jedno od prvih i istovremeno najznačajnijih dela u istoriji stripa, Mali Nemo u zemlji snova Winsora McCaya, delo je sa zadatom strukturisanošću okvira priče. Nemo se uvek sastojao od jedne table, a poslednji prizor je obavezno buđenje glavnog protagoniste iz snova. Ti snovi su osnovni sadržaj stripa. Sva tri najvažnija stripa za koje je scenario radio Rene Goscinny – Asteriks, Iznogud i Talični Tom (Lucky Luke)– poseduju formalni okvir priča koji se iz epizode u epizodu ponavlja. Ono što se menja su varijacije unutar tako postavljenih okvira. Odnos između ograničenja i slobode, ponavljanja i obogaćenja u variranju čini ove stripove tako posebnim.

No, vratimo se na početak. Početak, bar što se tiče Taličnog Toma. Belgijanac Maurice de Bevere (1923-2001) započeo ga je crtati 1946. godine po sopstvenim scenarijima. Prvobitna stilizacija crteža bila je u duhu Disneyjevih stripova. Morris, kako se ovaj autor isključivo potpisuje, dve godine potom odlazi u Ameriku gde upoznaje Francuza Renea Goscinnyja (1926-1977). Zajedno se vraćaju u Belgiju 1954. godine da bi godinu dana kasnije bio nastavljen rad na Taličnom Tomu, ali sada po Goscinnyjevim scenarijima. Novi scenarista postepeno uvodi čitav niz autentičnih istorijskih ličnosti koje integriše u priču kao prateće likove. Pojavljuju se sudija Roy Bean, Calamity Jane, Billy the Kid (William Henry Bonney), Jesse James i mnogi drugi.

Tokom šezdesetih godina Talični Tom zadobija razvijen oblik koji smo dobro upoznali kroz niz najrazličitijih varijacija. Upravo u to vreme ovaj strip zajedno sa Asteriksom osvaja prvo Francusku a zatim i svet; od tada se objavljuje u preko dvadeset zemalja. Rene Goscinny 1967. godine za svoj rad na području stripa dobija orden viteza umetnosti i literature. Popularnost Taličnog Toma 1971. dovodi do nastajanja istoimenog dugometražnog animiranog filma koji se, međutim, pokazuje pre kao deo povratne reklame za strip nego kao ostvarenje od veće samostalne vrednosti. Po Goscinnyjevoj smrti 1977. godine, Morris se okušava sa raznim scenaristima. Svi oni zajedno s neujednačenim, ne prevelikim uspehom pokušavaju da podražavaju jednom dosegnut i dugo ostvarivan Goscinnyjev kvalitet.

Dobri građani i ljubav prema demagogiji

Evolucija Taličnog Toma od četrdesetih do šezdesetih godina jedan je od važnijih pokazatelja duge evolucije evropskog stripa koju je započeo Herge sa Tintinom još krajem dvadesetih. Najvažniji akter ove evolucije je svakako francusko-belgijski strip koji je svojim medijskim sazrevanjem izborio svetski primat u stripu ove vrste. Takođe, on je, po rečima samog Goscinnya, raskinuo okove neuvažavanja od strane vladajućih, ozvaničenih tokova kulture. Ishodište ove evolucije je raslojavanje (izgleda nepovratno) na strip za odrasle i strip za decu. Talični Tom pripada onoj još uvek srećnoj karici koja uspeva da sjedini obe ove polarnosti.

Najopštije određenje Taličnog Toma, onako kako se sreće u enciklopedijama stripa, je parodija vesterna. Ovome su, međutim, potrebne bar tri dalje konkretizacije. S jedne strane, parodija shvaćena u doslovnom smislu jeste jednosmeran postupak koji ne bi odgovarao prirodi ovog stripa. S druge strane, Goscinny je, uvevši ne samo istorijske ličnosti nego i istorijski fakticitet kolonizacije Divljeg zapada, stvorio konkurentnost istorije i fikcije. Otud se u Taličnom Tomu ne dovode u pitanje (“parodiraju”) samo žanrovski obrasci nego i ideološki obrasci vladajućih predrasuda o tom periodu. Treća je konkretizacija parodiranje susreta različitih civilizacija, drugačijih načina života. Ova susretanja posledica su priliva migranata na Divlji zapad iz najrazličitijih kutaka sveta. To je upravo obrnuto od onoga što se događa u Asteriksu gde glavni junak sa svojim pratiocem stalno putuje u druge zemlje. No, razlika je više formalnog karaktera, jer su posledice po zaplet slične.

Divota superiornosti nad manjinama

Vratimo se nedoslovnosti parodiranja u Taličnom Tomu. Goscinny i Morris pokazali su vrhunsku umešnost parafraziranja mitova o Divljem zapadu. Svojim postupkom, koliko god obesmišljavali zatečenu mitološku osnovu, oni isto toliko ironično dograđuju mitove. Glavni junak odlična je ilustracija navedenog postupka. Ironična mistifikacija i glorifikacija lika Taličnog Toma u sebi sadrži klicu apsurda, dakle samouništenja, odnosno demistifikacije. Njegove revolveraške sposobnosti su takve da je doslovno “brži od sopstvene senke”. Na crtežu Talični Tom pogađa hicem svoju senku pre nego što bi ona uspela da potegne!

I pored navedenog, postupak ironične mistifikacije glavnog lika je, u stvari, sporedan u Taličnom Tomu. Nad njim dominiraju epizodisti, od kojih se, doduše, većina ne pojavljuje nikada više. Treći i čini se potpuno ravnopravni akter zbivanja u ovom stripu je gomila. Kada se celovito iščitava korpus od tridesetak albuma (svaki po 44 table) koji pripadaju zrelom obliku ovog stripa, iznenađuje pažnja posvećena ispitivanju grupnog ponašanja ili, ako hoćete, psihologije mase. Takozvani prosečni ljudi prikazani su, reklo bi se, iz jedne pesimističke perspektive. Varijacije dogodovština sa gomilom predstavljaju skup dragocenih skica o autoritarnosti i moći ili, jednostavnije rečeno, opisa prevrtljivosti i kukavičluka običnih ljudi.

bang bang bang i - meštani

Milan Kundera u Knjizi smeha i zaborava razlikuje dve vrste smeha, smeh anđela i smeh đavola. Smeh anđela ima ideološku, odnosno društveno-integrativnu ulogu. Ako u kontekstu ove podele uporedimo Asteriksa s Taličnim Tomom, za prvog možemo reći da poseduje odnos ravnoteže smeha anđela i smeha đavola. U Taličnom Tomu, pak, smeh je manje društveno-integrativan; poseduje blag otklon ka smehu đavola. No, Goscinny se čuva da njegova lucidnost i kritičnost posmatranja ljudi i društvenih mitova ne potonu u sumornost. Čvrst okvir srećnog završetka, i pored sve relativizacije, zadržava celinu priče u domenu ironičnog optimizma. Varijacije na temu gomile su dakle jedna pukotina te ipak optimističke strukture. No, ne zaboravimo – Talični Tom pobeđuje samo evidentne negativce, a pomenuti “obični ljudi” ostaju, naravno, onakvi kakvi jesu.

O fenomenu ponavljanja u stripovima rađenim po Goscinnyjevim scenarijima je sa uspehom pisao Toni Gomišček u tekstu Goscinny je mrtav, živio Asteriks (“Polet”, Zagreb, 18. 11. 1977). Naravno, lajtmotivi se vraćaju, ali reč nije o pukom ponavljanju. Varijacije su sama bit Goscinnyjevog humora. Gotovo je neverovatno koliko je neiscrpna mašta variranja mnoštva elemenata u Taličnom Tomu. Počevši od marginalnih rekvizita kao što su table na ulazima u gradove, preko opštih mesta kao što su suđenja zasnovana na bezakonju, pa do karakterističnih gestova i rečenica pojedinih likova. Efikasnost svake nove varijacije u Taličnom Tomu upravo se zasniva na čitalačkom iskustvu koje sadrži sećanje na prethodnu. Neverovatna ležernost Morrisovog crteža prikriva veličinu njegovog talenta. Crtač čiji potez podsmešljivo dodirnuje same arhetipove Zapada i našeg kolektivnog sanjarenja o njemu nema potrebu da se dokazuje pred nama. Svo vreme, svi mitovi i sva prostranstva Divljeg zapada su mu na raspolaganju da se nepovratno useli u naša srca.

Talični Tom ili Srećko Munja, kako su ga svojevremeno manje srećno prevodili, nije dakle samo indikator jedne važne etape u razvoju evropskog stripa nego i delo osobene poetike. Otud se čine legitimnim Goscinnyjeve reči: “Mi smo pesnici onih čovečuljaka koji padaju uz bang.”

(“Književna reč” br. 290, Beograd, 10.12.1986)


#5: Belina u stripu | #7: Hogar, ne tako strašni

Najnovije

Vijesti

Magazin

Recenzije

  • Uz rijeku
    Kod: ZG MX 40
    Ocjena: 62%
    Vrijeme: 15.6.2021. 1:33:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 6
    Broj pogleda: 1393
  • Kraljica tame
    Kod: KT VG 84/85
    Ocjena: 79%
    Vrijeme: 12.6.2021. 0:10:00
    Autor: Spock
    Broj komentara: 3
    Broj pogleda: 986
  • Dreamtravel
    Kod: MM SUPB 4c
    Ocjena: 68%
    Vrijeme: 9.6.2021. 7:29:00
    Autor: prozirna senka
    Broj komentara: 1
    Broj pogleda: 759
  • Očeva sablja
    Kod: KM ZS 236
    Ocjena: 85%
    Vrijeme: 7.6.2021. 1:45:00
    Autor: Hercule Poirot
    Broj komentara: 7
    Broj pogleda: 1318
  • Grbavac
    Kod: AF SA 158/159
    Ocjena: 52%
    Vrijeme: 3.6.2021. 3:19:00
    Autor: Kila Banana
    Broj komentara: 2
    Broj pogleda: 659

Aukcije

Forum

Najčitanije

Vijesti

Magazin

Recenzije

  • Ku Klux Klan
    Kod: KT LMS 508/509
    Ocjena: 67%
    Vrijeme: 15.4.2021. 22:08:00
    Autor: Hercule Poirot
    Broj komentara: 11
    Broj pogleda: 2082
  • Krik vile smrti
    Kod: ZG LU 301/302
    Ocjena: 77%
    Vrijeme: 17.4.2021. 23:18:00
    Autor: igor 12
    Broj komentara: 15
    Broj pogleda: 2034
  • Kad grad umire
    Kod: NN LIB 65c/66
    Ocjena: 94%
    Vrijeme: 7.5.2021. 16:48:00
    Autor: Jerry Krause
    Broj komentara: 3
    Broj pogleda: 1925
  • Osveta
    Kod: NN LIB 67a, b
    Ocjena: 96%
    Vrijeme: 9.5.2021. 18:55:00
    Autor: Jerry Krause
    Broj komentara: 2
    Broj pogleda: 1906
  • Četiri saučesnika
    Kod: KM ZS 154
    Ocjena: 88%
    Vrijeme: 1.4.2021. 22:36:00
    Autor: Hercule Poirot
    Broj komentara: 5
    Broj pogleda: 1634

Aukcije

Forum